Những người sống và những người chết (hoặc sắp chết)

Trước tiên, phải nói rõ rằng bài viết này không hề liên quan chút gì đến cuốn sách của Konstantin Simonov mà tôi đã giới thiệu ở đây. Tôi cũng không hề có hứng thú đả động tới chủ đề đã được giới truyền thông bâu vào và xâu xé suốt nhiều tháng nay, chủ đề về Nguyễn Đức Nghĩa.

Thực tế, tôi bắt đầu đặt bút viết (đặt bàn phím gõ) vì anh phóng viên viết Bàn về tiếng vỗ tay trong phiên xử Nguyễn Đức Nghĩa quả là quá ngu ngốc, hoặc quá đạo đức giả, hoặc đạo đức giả một cách ngu ngốc. Anh ta nói rất dài, rất nhiều chữ nghĩa rằng tiếng vỗ tay cuối phiên xử Nghĩa là những tiếng vỗ tay kiểu cá nhân, anh răn dạy rằng người ta sống cần những giá trị gì, anh dạy đời những người được gọi là công chúng rằng chuẩn mực phải là im lặng, rằng vỗ tay là hành động phi văn hóa, rằng  gì và gì và này nọ. Giá anh không biết rằng những tiếng vỗ tay ấy là sự đồng tình với phán quyết của tòa, rằng họ đã thấy công lý được thực thi, anh cứ lờ tịt những điều ấy đi, thì người ta chỉ thấy anh ngu thôi. Đằng này anh lại đi bảo nó rằng đấy là cách suy nghĩ cá nhân, nên người ta vừa thấy anh ngu, lại vừa xuẩn, mà cực kỳ đạo đức giả.

Tôi không đồng ý với những người vỗ tay, nhưng cũng hoàn toàn không thấy có gì là cá nhân ở những tiếng vỗ tay ấy cả. Người ta không vỗ tay vì Nghĩa sẽ chết. Đây không phải là thời của máu phải trả bằng máu, one eye for one eye and one tooth for one tooth – như cách nói của người Anh. Tôi tin chắc lúc đó không ai thấy vui mừng hả hê ngay cả khi họ vỗ tay. Đối với họ, phán quyết của tòa là cái đúng, cái thiện, cái đẹp, họ tôn vinh điều ấy. Những tiếng vỗ tay của họ không chỉ đại diện cho thái độ của bản thân họ, mà còn là thái độ của cả cộng đồng. Nếu anh đã không hiểu thì đừng vội phán xét, càng đừng vội lên mặt dạy đời, khi mà anh, dù bao nhiêu tuổi, cũng mới chỉ là loại vừa nứt mắt, mới ra ràng về tư duy và hiểu biết.

Nói đi cũng phải nói lại. Tôi đã từng viết những entry về tội ác và trừng phạt tại đây và đây. Với tư cách cá nhân, tôi không tán thành hình phạt tử hình dưới mọi hình thức. Lý do tại sao thì tôi đã trình bày trong 2 entry kia. Tôi cũng hiểu trong bối cảnh hiện nay, không thể bỏ ngay được hình phạt này, nhưng chắc chắn trong tương lai, sẽ không còn mức án tử hình nữa.

Trong phiên xử phúc thẩm Nghĩa, ông Ba, bố của nạn nhân có phát biểu trước tòa: Bản thân Nghĩa đã mất hết phẩm chất của một con người nên tôi đề nghị HĐXX loại bỏ Nghĩa ra khỏi đời sống xã hội. Tôi chưa lâm vào hoàn cảnh của ông, và cũng không hề muốn trải nghiệm qua, nên không thể nói chắc như đinh đóng cột rằng lúc đó mình sẽ cư xử như thế nào, nhưng bây giờ, ở đây, giả dụ tự đặt mình vào vị trí của ông, tôi nghĩ rằng mình sẽ không thể sắt đá như thế. Tôi chưa bao giờ tán thành cái lý thuyết nợ máu phải trả bằng máu, giết người đền mạng. Tôi cũng không thể phán xét ai đó là mất hết phẩm chất của một con người, hay ai đó cần bị loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội.

Lạc đề một chút. Tôi từng xem một bộ phim Nga, tựa đề là 12. Phim kể về một bồi thẩm đoàn gồm 12 người, tụ họp lại trong phòng để quyết định xem với những chứng cớ, lời khai và tranh tụng trước tòa mà họ đã chứng kiến, liệu bị cáo có tội hay không. Bị cáo ở đâu là một cậu thanh niên bị buộc tội giết cha dượng. Nếu bị phán quyết là có tội, cậu sẽ phải lĩnh mức án chung thân. Mọi bằng chứng và lời khai của nhân chứng đều nói lên rằng cậu có tội.

12 người trong bồi thẩm đoàn, mỗi người một tính cách, nhưng họ đều muốn thương nghị thật nhanh để đi về cho sớm. Họ hầu như đều thống nhất một cách nhanh chóng rằng bị cáo có tội, trừ một người duy nhất. Lý do của ông khi đi ngược lại mọi người chỉ là: vì họ đi quá nhanh, họ quyết định quá nhanh, và cần có ai đó phản đối họ, để mọi người có thể ngồi lại tranh luận. Họ đang quyết định cuộc đời một con người, quyết định một bản án chung thân một cách vội vàng vì những lý do cá nhân của họ !

Họ bắt đầu tranh luận. Họ kể câu chuyện của mình. Họ thực nghiệm tái hiện hiện trường vụ án. Rồi họ dần dần nhận thấy chuyện gì cũng có thể xảy ra, kể cả những chuyện khó tin nhất, và lời khai của nhân chứng hóa ra lại chưa chắc đã đáng tin hoàn toàn, cũng như cậu bé chưa chắc đã là người gây ra tội ác. Mọi điều tưởng như chắc nịch, kín kẽ, logic, hóa ra lại không phải thế…

Công lý là một điều mơ hồ với số đông mọi người. Có lẽ vì thế mà thần công lý được mô tả là vị thần tay cầm cân, tay cầm kiếm, và mắt bị bịt kín bởi một băng vải. Có người bảo băng vải ấy che đi đôi mắt, để thần phán xử công tâm một cách tuyệt đối (mà nếu đã tuyệt đối thì cũng nên bịt luôn cả tai và mũi chứ nhỉ ?). Có người thì bảo, đấy là vì công lý mù. Giang hồ có một câu hơi quá lời rằng Công Lý thực ra chỉ là một diễn viên hài.

Thực ra thế nào, tôi cũng không rõ. Công lý là giá trị chung của số đông, nhưng không phải hùa theo đám đông.