Những điều cần biết khi đi nghe hòa nhạc – P2: Vỗ tay và tán thưởng

Tặng hoa

    Một lần đi nghe buổi biểu diễn của Dàn nhạc giao hưởng Hà Nội, tôi thấy một thính giả hơi xinh – cô này có lẽ là người quen của anh soloist, đứng dưới và cố rướn rướn rướn rướn lên sân khấu để tặng hoa. Hình ảnh này quả thực ra trông rất chi là… khó tả.

Thông thường, trong các buổi biểu diễn chuyên nghiệp, người ta chỉ lên tặng hoa các nghệ sĩ khi buổi diễn đã kết thúc, các nghệ sĩ cùng ra sân khấu để chào thính giả. Lúc này nếu muốn tặng hoa, người ta nên lên hẳn trên sân khấu và tặng trực tiếp, thay vì đứng dưới và với hoa lên, buộc nghệ sĩ phải cúi xuống nhận.

Vỗ tay

Vỗ tay là một hình thức tán thưởng ở mức rất cao. Những tràng vỗ tay càng dài và càng lớn càng thể hiện sự tâm đắc, tán thưởng buổi biểu diễn của các nghệ sĩ.  Ở những buổi biểu diễn của các nghệ sĩ đẳng cấp, đôi khi thính giả phấn khích tới mức vỗ tay liên tục và hô “Bravo” (hoan hô) không dứt, các nghệ sĩ, dù đã lui ra sau cánh gà, vẫn phải trở lại nhiều lần để chào khán giả. Nhiều trường hợp được thính giả vỗ tay kéo dài, các nghệ sĩ tiếp tục ra và biểu diễn thêm một bản nhạc nữa (ngoài chương trình) rồi mới chính thức vào sau cánh gà. Thế giới đã từng ghi nhận kỷ lục cho tràng vỗ tay dài nhất, là trong buổi biểu diễn của danh ca Luciano Pavarotti tại Nhà hát Opera Berlin, kéo dài suốt hơn 40 phút.

Tuy nhiên, vỗ tay vào lúc nào và vỗ tay như thế nào là một vấn đề khá khó nói cho rõ. Vậy nên tôi phải chia ra nói về vỗ tay và tán thưởng trong một phần riêng thay vì gộp vào chung với các đoạn trên.

Cách vỗ tay đúng nhất là chỉ vỗ vào cuối bản nhạc, khi các nhạc công đã dừng biểu diễn và mọi âm thanh đã hoàn toàn lắng xuống. Vỗ tay rào rào khi nhạc trưởng chưa hạ  đũa chỉ huy xuống là một hành động phá vỡ sự toàn vẹn của bản nhạc, thể hiện sự thiếu tôn trọng các nghệ sĩ và thiếu tôn trọng âm nhạc nói chung. Ngoài ra nguyên tắc chung cũng là vỗ tay sau mỗi Aria đối với tác phẩm Opera.

Đôi khi giữa các chương (movement – còn được biết đến dưới tên “chuyển hành”) của bản nhạc, thính giả cảm thấy vô cùng tâm đắc, không nhịn được nên vỗ tay, và điều này cũng có thể chấp nhận được, trừ một vài nhạc trưởng hoặc nghệ sĩ khó tính. Một vài nhạc trưởng không thích khán giả vỗ tay giữa các chương đã chỉ huy dàn nhạc biểu diễn liên tục, không có đoạn nghỉ.

Tôi thấy nói chung ngay cả việc vỗ tay sau khi người dẫn chương trình giới thiệu tiết mục và trước khi dàn nhạc bắt đầu trình tấu cũng là không nên. Bản nhạc là một bức tranh, mà sự yên lặng xung quanh nó chính là khung tranh. Đôi khi một khung tranh xấu sẽ làm hỏng ấn tượng về một bức tranh đẹp, cũng như tiếng vỗ tay rào rào trước khi dàn nhạc bắt đầu chơi có thể khiến tai bạn lùng bùng, không thưởng thức được những nét nhạc đầu tiên, thường là nhỏ nhẹ, dịu dàng của bản nhạc.

Tất nhiên trên đây chỉ là những nguyên tắc chung, vẫn có những ngoại lệ nhất định. Người nghe nhạc phải nắm được những nguyên tắc này để có được định hướng xử sự cho đúng. Để tránh vỗ tay giữa các chương, người nghe nên xem trước nội dung chương trình để biết những tác phẩm nào được trình tấu, chúng có kết cấu như thế nào, khi nào là kết thúc chương, khi nào là kết thúc của bản nhạc. Dưới đây là một vài thể loại nhạc cổ điển phổ biến có phân chương:

  •  Giao hưởng (Symphony): phổ biến nhất là có 4 chương, ngoài ra cũng có những bản giao hưởng 5 chương, thậm chí 2 hay 1 chương.
  •  Bản hòa nhạc độc tấu cho nhạc cụ và dàn nhạc (Concerto): thường có 3 phần.
  • Bản nhạc cho tam tấu (trio), tứ tấu (quartet) hoặc ngũ tấu (quintet): thường có 4 chương
  • Sonata: thường có 3 chương

Mức độ tán thưởng cao nhất là đứng dậy và vỗ tay. Chỉ trong những buổi biểu diễn vô cùng thành công, các nghệ sĩ diễn tấu rất xuất chúng, chạm tới tâm hồn của thính giả, mới có thể khiến cả khán phòng cùng đứng lên và vỗ tay không dứt.

Trên đây là một số những nguyên tắc chung khi đi nghe hòa nhạc trong nhà hát được tôi đúc kết qua hiểu biết cũng như kinh nghiệm cá nhân. Tôi nghĩ, nghe nhạc là một hoạt động tinh thần đặc biệt, và không chỉ ở nhà hát mà ở bất kì nơi đâu, chúng ta cũng cần cư xử một cách có văn hóa. Tất nhiên không nên rập khuôn cứng nhắc với những nguyên tắc, nhưng cũng cần lấy đó làm điểm tựa, để biết mình cần làm gì, nên làm gì, và làm như thế nào. Sự lịch lãm không phải tự nhiên mà có. Tất cả chúng ta, kể cả tôi, đều phải học dần dần cả thôi.

Những điều cần biết khi đi nghe hòa nhạc – P1: Những nguyên tắc chung

Cách đây hơn 1 tuần, tôi đi nghe hòa nhạc ở Nhà hát lớn Hà Nội. Buổi biểu diễn tương đối thành công, nói đúng hơn là tròn vai, nhưng tôi vẫn thấy khó chịu vì cách cư xử của mọi người xung quanh. Nghĩ lại thì hầu như chưa bao giờ tôi đi nghe hòa nhạc mà có được cảm giác thoải mái hoàn toàn cả.

Ngồi sau lưng tôi là một gia đình 4 người, có hai thằng nhóc xêm xêm tuổi nhau. Tất cả bắt đầu từ bản nhạc thứ 2, khi cậu bé ngồi sau lưng tôi liên tục đạp chân vào lưng ghế tôi. Nếu chỉ đạp đều đều thì còn đỡ, đằng này những cú đạp xảy ra với một nhịp điệu rất nhấp nhổm, kiểu mạnh nhẹ mạnh mạnh nhẹ nhẹ im im im im cực mạnh im im mạnh nhẹ mạnh mạnh nhẹ nhẹ… Có Chúa mới bình tĩnh thưởng thức âm nhạc được với cái kiểu đạp như thế vào lưng ghế.

Sau hai lần quay lại nhìn bằng ánh mắt hình quả tomahaw của tôi, mẹ thằng nhóc cũng quay sang nhắc con một cách lấy lệ, và nó chỉ ngừng cái món đạp đạp đạp khi đã mỏi chân.

Đến bản nhạc thứ 5, đến lượt cậu nhóc thứ 2 ngồi bên cạnh cậu nhóc thứ nhất bóc bim bim ra ăn.  Những tạp âm sột soạt và rôm rốp vang lên uốn cong và làm bể nát những gì gọi là âm nhạc đang được biểu diễn.

Và sau rốt, sau mỗi bản nhạc, đều như vắt chanh, hai thằng nhóc quay sang bố mẹ và hỏi, hết cái này là hết chưa ?

Vì thế, tôi viết bài này để nêu lên một vài nguyên tắc giữ phép lịch sự khi nghe hòa nhạc. Bài viết thể hiện hiểu biết nông cạn của tôi, có thể còn thiếu sót, mong mọi người góp ý để có thể có được một môi trường  thưởng thức âm nhạc thật trong lành.

  Những nguyên tắc chung

Tôi nghĩ rằng những nguyên tắc chung nhất khi đi nghe nhạc, cũng chính là những nguyên tắc cư xử có văn hóa mà ta phải tuân theo ở bất cứ đâu. Đi nghe nhạc trước hết là một hoạt động xã hội, và như J. S. Mills đã nói, tự do của ta dừng lại ở nơi mà tự do của người  khác bắt đầu. Vì thế, trước khi định làm bất kì điều gì, hãy thử tự hỏi xem liệu điều mình làm có ảnh hưởng đến ai khác hay không ?

Ở một số Nhà hát, Sân khấu kịch, tôi thấy họ in ở mặt sau vé:

  • Không chụp ảnh, quay phim nếu không được sự cho phép của nhà hát.
  • 15 phút sau khi mở màn buổi diễn, nhà hát sẽ đóng cửa.
  • Không nói chuyện riêng hoặc phát ra tiếng động lớn trong suốt buổi diễn.
  • Không sử dụng điện thoại di động trong giờ diễn.
  • Ăn mặc lịch sự.

Thậm chí ở Sân khấu Idecaf, người ta còn ghi rõ: Không giải quyết cho trẻ dưới 8 tuổi vào xem – rất khắt khe, nhưng thẳng thắn (!).

Sau đây là một vài điều nên nhớ:

Đến đúng giờ

Đến đúng giờ ở đây được hiểu là đến sớm 15 phút trước thời gian buổi diễn bắt đầu. Tại sao lại phải đến sớm ? Đơn giản là để tránh mọi trục trặc có thể xảy đến, hơn nữa có đủ thời gian để ổn định chỗ ngồi, sẵn sàng thưởng thức buổi diễn. Tôi quan niệm, nghe nhạc cũng như ăn uống, nếu hối hả cuống cuồng thì không còn gì là ngon, là hay nữa.

Nếu chẳng may đến muộn, hãy đợi đến khi kết thúc một chương hoặc kết thúc một bản nhạc, khi dàn nhạc tạm nghỉ, và nhẹ nhàng vào chỗ ngồi.

Trang phục

Nhà hát được coi là thánh đường của âm nhạc, vì thế, lựa chọn trang phục nào để đi nghe hòa nhạc cũng đơn giản: đừng chọn những trang phục nào mà bạn không thể mặc vào nhà thờ hay vào chùa.

Thực ra không cần quá khắt khe trong việc lựa chọn trang phục. Hãy ăn mặc nghiêm túc nhưng không cần nghiêm trang, miễn sao bạn cảm thấy thoải mái trong bộ quần áo đó, và nó không đến nỗi quá xộc xệch hay quá phá cách.

Còn chuyện khác cũng cần nhắc đến, đó chính là sử dụng nước hoa. Trong một buổi hòa nhạc tại Nhà hát lớn, tôi cũng đã từng ngồi cạnh một anh xịt nước hoa rất đậm, và phải chịu đựng suốt 1 tiếng đồng hồ. Rất may anh này ra về trước khi buổi biểu diễn kết thúc. Vì vậy, tôi nghĩ khi đi nghe hòa nhạc, không nên sử dụng nước hoa, hoặc nếu có thì cũng chỉ sử dụng những hương nào hợp với mình, những hương dịu và nhẹ, với một mức độ hạn chế nhất để tránh làm phiền người khác.

Giữ trật tự

Khi dàn nhạc đang biểu diễn phía trên, tốt nhất là nên hạn chế trao đổi, hoặc phát ra các tiếng động. Nếu buộc phải nói chuyện, hãy nói thật khẽ. Hãy để điện thoại ở chế độ rung. Tôi thường tắt hẳn cả điện thoại, mọi thứ đều phải đợi, và tôi không thích bất cứ điều gì xem vào giữa không gian âm nhạc của mình. Với những cuộc điện thoại không thể không nghe, nhẹ nhàng luồn ra hành lang để giải quyết chứ đừng nghe trong phòng hòa nhạc, vì bạn biết đấy, phòng hòa nhạc đảm bảo mọi âm thanh đều vang mà không cần tăng âm. Những gì bạn nói sẽ được những người xung quanh nghe rõ mồn một.

Nếu bị ho, hãy mang theo thuốc hay làm bất cứ điều gì để đừng ho và nhất là đừng, trời đất ơi, khạc trong khi dàn nhạc đang trình diễn.

Chụp ảnh – quay phim

Một số nhà hát yêu cầu không được quay phim – chụp ảnh nếu không được phép, tuy nhiên nhiều khi những người tổ chức cũng không quản lý chặt. Vì thế người ta vẫn tự nhiên chụp ảnh – quay phim như ở nhà.

Nếu có chụp ảnh, nhất thiết phải tắt flash, và vô cùng hạn chế chụp trong khi dàn nhạc hoặc soloist đang diễn. Ánh đèn flash có thể khiến cho nhạc công bị phân tâm, bị giật mình hoặc bị lóa mắt. Mặt khác, tiếng sập của màn trập khi chụp ảnh sẽ vang lên trong phòng hòa nhạc và trở thành một tạp âm khó chịu. Vì thế, tốt nhất là chỉ chụp trước khi bản nhạc bắt đầu, khi dàn nhạc nghỉ giữa các chương, và khi bản nhạc kết thúc.

Và ngoài tất cả những điều trên, tuyệt đối đừng ăn bất cứ thứ trong buổi biểu diễn, kể cả đó có là kẹo cao su. Hồi trước báo chí đưa tin đã có một đồng chí bị bắn chết chỉ vì nhai bỏng ngô quá to trong rạp chiếu phim đấy.