Cái còn sống, cái sẽ chết

GS Nom ngaunhien.info

Giáo sư nộm

     Cách đây lâu lâu, mình ngồi uống bia với ông anh trên vỉa hè Lương Ngọc Quyến thì gặp bác Giáo sư nộm đạp xe qua, kéo gõ choanh choách trên tay thay lời rao. Mình gọi mấy đĩa, nhân tiện kể cho ông anh từ xa đến về bác này. Hóa ra ông anh cũng đọc về bác này từ lâu nhưng không để ý.

    Công bằng mà nói, nộm bò khô của bác này không phải ngon đến mức tuyệt phẩm, nhưng cũng có thể xếp vào hàng ngon, vì nó đạt yêu cầu về sự hài hòa. Mình thích bác này không chỉ bởi món nộm bác làm, mà còn vì bác khiến cho con bác cũng yêu và tiếp nối công việc làm nộm. Lời lãi bao nhiêu triệu một ngày, mình không quan tâm, vì buôn bán phải có lời mới làm, miễn là đừng để cái lời nó nuốt trửng mất lương tâm và sự tự trọng. Mình tin bác Giáo sư nộm có đủ sự tự trọng và đáng được tôn trọng. Một lần báo chí phỏng vấn, bác bảo “Tôi tự tin với nghề bán nộm rong và tự hào với công việc của mình”.

    Nếu một nghề nào đấy muốn tồn tại lâu dài với thời gian, thực sự chắt lọc được tinh hoa và tỏa sáng, mình nghĩ điều quan trọng nhất là phải có những người làm nghề tự hào với công việc mà mình đang làm. Sự tự hào còn cao hơn cả tình yêu, vì yêu thì mù quáng, còn tự hào là xuất phát từ một sự thấu hiểu về chính công việc của mình, về giá trị của nó, và yêu nó. Nếu không có tự hào, thì dù công việc có là gì cũng chỉ là công cụ kiếm ống, mà công cụ thì không dùng cái này, ta thay bằng cái khác, chả sao.

    Nói về nộm là nói về thưởng thức, mình nhớ về một món khác cũng đầy tính thưởng thức, là ca trù. Suốt những thập kỷ 50-60-70, khi người ta coi ca trù là thứ đồi bại xấu xa, là tàn tích của chế độ cũ, cần phải được quét sạch, thì cụ Quách Thị Hồ dám bảo: “Tôi sẵn sàng đeo biển trước ngực đi trên phố để nói tôi là người hát Ca trù”. Vì thế, cụ Hồ không chỉ nổi tiếng với tiếng phách và giọng hát độc nhất vô nhị, mà còn nổi tiếng với khí phách và tấm lòng sống chết với nghề. Nhờ cụ, đến hôm nay, ca trù vẫn còn.

Nghe-nhan-Quach-Thi-Ho-ca-tru

Nghệ nhân Quách Thị Hồ

Ở đời có bốn cái ngu…

Các cụ dạy:

Ở đời có bốn cái ngu:

Làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu

Bốn cái ngu xếp hàng ngang nên chả biết được cái ngu nào ngu hơn cái ngu nào, gạch ra thế kia là theo chiều tăng hay chiều giảm của độ ngu.

Cái ngu đầu tiên – làm mai, nghĩa là làm ông mai bà mối, mà ở đây là làm mai mối nghiệp dư, toàn người thân quen với nhau, chứ không phải dịch vụ mai mối ăn tiền. Người ta nên duyên chồng vợ thì không sao, lỡ mà không nên chuyện, mình cũng khó ăn nói với đôi bên, gặp nhau sẽ có đôi chút sượng sùng. Nên duyên chồng vợ xong cũng chưa hẳn là xong. Đến chồng bát chồng đĩa còn có lúc chạm nhau nữa là chồng vợ. Những lúc đó, người ta có khi lại nghĩ đến mình mà mắng thầm cũng nên. Đã lỡ đi làm mai cho người khác là dại rồi.

Lãnh nợ cũng nguy hiểm chả kém. Tự dưng đang yên đang lành lại đứng ra bảo lãnh cho người ta vay nợ nhau, người đòi nợ đòi mãi không được cũng phiền, mà người nợ bị đòi riết cũng phiền. Đồng tiền vốn chẳng quan trọng, nhưng tự nhiên vì mấy đồng vặt mà anh em bạn bè nhìn nhau bằng đôi mắt khác, không còn tự nhiên như trước được nữa.

Một cái ngu khác là đi bẫy cu, phải nấp một chỗ mà gác. Con chim rừng thấy con chim mồi là kẻ xâm phạm lãnh thổ, sẽ bay lại hót thị uy. Con chim mồi đáp lễ, con chim rừng lại hót, hai con cứ hót qua hót lại như vậy cho đến khi con chim rừng đáp xuống tấn công, bẫy sập. Bẫy cu mà không tinh, không khéo, thì không dụ được con cu đẹp, có giọng, mất công nấp kín một chỗ cả buổi mà không nên chuyện. Lại có khi con cu rừng và con cu mồi vờn nhau, kỳ phùng địch thủ, hót cả ngày, người gác cu nghe mê mệt đến nỗi mất cảnh giác, bị cọp vồ. Cụ Sơn Nam cũng từng kể câu chuyện ông già gác cu suýt bị cọp vồ là vậy.

Giờ nói đến cái ngu chính trong bài viết này: cầm chầu. Không hiểu sao nó được xếp cuối cùng, vì đó là cái ngu lớn nhất hay vì là cái ít ngu nhất ?

Để hiểu được vì sao cầm chầu lại được xếp trên bảng vàng bốn cái ngu, trước hết phải biết cầm chầu là gì, người cầm chầu là ai.

Cầm chầu là một hoạt động đặc trưng trong ca trù, khi người thính giả được tham gia một cách trực tiếp vào canh hát. Ba nhạc cụ chính của ca trù là đàn đáy, cỗ phách, và trống chầu, thì người cầm chầu xưa thường không phải là thành viên trong đoàn hát mà là người nghe có hiểu biết về văn học, về các làn điệu ca trù qua tiếng đàn tiếng hát, khổ phách. Người thính giả đặc biệt này sử dụng trống để khen, chê đào, kép, cũng như đánh dấu chấm câu sau mỗi câu hát.

Cầm chầu là một thú chơi tao nhã của bậc tao nhân mặc khách. Người cầm chầu, còn gọi là quan viên, là người đánh trống trong các canh hát ca trù. Khác với tất cả các loại hình biểu diễn khác, người đánh trống – quan viên không phải là một nhạc công chuyên nghiệp. Anh  ta tham gia canh hát với tư cách thính giả, một thính giả đặc biệt, sử dụng trống để chấm câu sau mỗi câu hát, khổ đàn, và cũng để khen – chê ca nương, kép đàn. Người cầm chầu trong một canh hát được gọi là quan viên.

Nghề chơi cũng lắm công phu lắm. Trong những khi làng có hội, mở canh hát ở cửa đình, các quan viên, thường là chức sắc trong làng sẽ cầm chầu. Mỗi tiếng “cắc” vào tang trống là một lần tấm thẻ tre được quẳng vào thau đồng. Cuối canh hát, người ta cứ dựa vào số thẻ tre trong thau đồng mà tính ra số tiền phải thưởng cho đào nương, kép đàn. Chữ Hán “trù” là “thẻ”, đó cũng là một trong những lý do tạo nên cái tên “Ca Trù”.

Vấn đề là người lãnh trách nhiệm quan viên phải biết cách nghe, đã khen thì khen thẳng cánh, nhưng khen nhiều, lúc thưởng tiền cho ca nương kép đàn lại lên cơn tiếc. Người cầm chầu cũng phải biết khen, chê đúng chỗ, đúng lúc, chấm câu sao cho nhã, không đánh tống khẩu, đánh trống như đấm vào mồm ca nương. Giữa bàn dân thiên hạ mà đánh trượt, mải ngắm đào hát mà quên chấm câu, khen chê bừa bãi thì ê mặt lắm, xung quanh bao nhiêu kẻ cầm chầu đến mòn cả trống đều biết. Bỗng dưng mình hóa ra kẻ chơi trèo, văn hóa lùn mà thích phô trương. Ngay đến cả canh hát ở nhà riêng, chỉ có mình, một đôi người bạn thân, với cô đầu mà cầm chầu không đúng cũng ê mặt như thường. Ê mặt với bạn một, mà ê mặt với cô đầu mười. Cô đầu sẽ coi gã này như kẻ trọc phú giàu xổi, ăn chơi nửa mùa đua đòi ra tao nhân mặc khách cho hợp mốt mà thôi.

Trong số 4 cái ngu được các cụ liệt kê, 2 cái ngu trước là mang tính xã hội, hai cái ngu sau đầy chất cá nhân. Quan trọng là biết ngu, nhưng người ta vẫn cứ lao vào, lao mạnh. Thế mới là con người.

Ba cái đầu tớ không rõ nó sướng đến đâu, nhưng cứ thử cầm chầu, rồi mang tiếng ngu cũng đáng.

Chiếu trên ngồi tót sỗ sàng*

Mấy tuần trước, sau khi Ca trù được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, CLB Ca trù Thăng Long kết hợp cùng ca trù Chanh Thôn và quan họ Đặng Xá tổ chức buổi biểu diễn vinh danh ca trù cùng quan họ. Buổi ấy tớ về muộn quá nên không đến được. Ai ngờ đó cũng là hôm cuối cùng Ca trù Thăng Long biểu diễn ở đình Cống Vị. Đọc trên blog chú Sĩ phu Bắc Hà mới biết CLB bị chính quyền phường lập biên bản và đình chỉ sinh hoạt.

Nghe mà thấy hơi sờ sợ. Tớ vốn hay làm điều khuất tất nên sợ mấy cái thuật ngữ chuyên môn kiểu như “biên bản”, “phạt”, “đình chỉ”, “tịch thu”… lắm. Ấy là lúc các nhà cầm quyền địa phương tỏ cái uy quyền khiêm tốn của mình cho “chúng nó” sợ mà lị.

Chả là hôm ấy CLB biểu diễn có đông khách đến thưởng thức, cả tây lẫn ta, cả các nhà viết báo. Đang đàn ca sênh phách tưng văn bừng thì một toán người gồm các đồng chí Công an và các đồng chí lãnh đạo phường hùng hục tiến vào. Các đồng chí “ở trển” phán CLB Ca trù Thăng Long đã (trích nguyên văn từ blog Sĩ phu Bắc Hà) “dám biểu diễn hơn… 1 bài mà không xin phép, tụ tập đám đông quá mức cho phép (19 người), lại có cả… đám khán giả, người nước ngoài và… các nhà báo?!?!

Đoạn này trích nốt của chú Sĩ phu Bắc Hà:

Điều lạ lùng là ngay từ ngày đầu đến nương nhờ cửa đình Cống Vị (mùa Thu năm 2008), CLB Ca trù Thăng Long đã có đơn xin phép Ủy ban nhân dân phường sở tại, thông qua Ban di tích đình Cống Vị kèm theo Giấy chứng nhận địa chỉ văn hóa của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Cả thời gian dài, CLB Ca trù Thăng Long đã biểu diễn đều đặn hàng tháng, sinh hoạt dậy trống chầu mỗi tuần 1 lần, tất cả đều miễn phí nhằm hoạt động quảng bá cho Ca trù. Một năm trời hoạt động, lãnh đạo phường không hề nói gì, vậy mà chỉ sau khi di sản được vinh danh thế giới có mấy ngày, họ đã đến đình chỉ sinh hoạt của CLB.

Không nói cũng có thể liên tưởng đến cái giấy phép mà các cán bộ muốn kiểm tra là loại giấy nho nhỏ có phép màu nào. Các đồng chí muốn loại giấy ấy cũng còn hiểu được, chứ lại bỗng dưng muốn ấy vào lúc đấy thì quả là quá dốt, quá sỗ sàng, đến mức người ta gọi là khó mà đỡ được.

Thế mới biết bọn UNESCO xếp ca trù mình vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp là chuẩn không cần chỉnh ! Công nhận phát ứng nghiệm liền !

——–

*: mượn tạm một câu trong Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du tả đồng chí Mã Giám Sinh: “Ghế trên ngồi tót sỗ sàng“…
**: có thể biết rõ hơn về trường hợp Ca trù Thăng Long mất chỗ diễn ở đây.

Vì sao lại thế là vì sao lại thế ?

Hôm qua ngồi nói chuyện với một đứa bạn. Nói một lô một lốc này nọ lọ chai xong tự hỏi không hiểu sao mình lại thích ca trù được nhỉ ? Chưa đến nỗi bị kì thị vì thích nó nhưng so với những giai thanh gái tú 8x – 9x chả biết ca trù là cái lạy thánh mớ bái gì thì tớ cũng thuộc chủng loại quái thai ngâm dấm rồi.

Một hai lần được (bị) phỏng vấn tại sao em lại đến với ca trù, tớ vẫn cứ tua đi tua lại đoạn băng: “em cũng cóc hiểu tại sao. Lần đầu tiên nghe ca trù em đã biết ngay là mình không biết đây là ca trù rồi. Chỉ thấy có một cái gì đấy gần gũi. Nó đồng điệu, đồng cảm, đồng tính thôi thúc… abc … xyz…”. Tua lại đến phát chán, đến nỗi người ta chưa kịp hỏi xong mà tớ đã cướp lời luôn rồi. Vậy mà vẫn không hiểu tại sao lại thế. Do gien á ? Tớ có gien trội gien lặn gì à ?

Xét về mặt phát triển thì cái này cóc phải là nature mà là nurture, nghĩa là cóc phải sinh ra phát có luôn. Thế mà giờ cứ nghe tiếng trống tiếng phách là người lại bắt đầu động đậy.

Hồi còn bé tí, bố mẹ tớ phải đi công tác suốt. Tất cả những gì tớ nhớ được trước mỗi giấc ngủ là tiếng ru của bà ngoại. Chỉ nhớ tiếng ru chứ không nhớ cụ thể bài nào với bài nào. Chỉ có điều, câu nào cũng thấm thía, nghe rồi ngấm dần. Thỉnh thoảng nghe bà ru những “cái cò cái vạc cái nông…”, “con cò mà đi ăn đêm…”, tự nhiên rơm rớm nước mắt. Rơm rớm một cách bí mật chứ chẳng dám công khai, vì từ khi tớ còn bé, bà đã dạy: Khóc nhục, rên hèn, van yếu đuối (lúc đấy tớ biết thế quái nào được là khóc cũng có nhiều thể loại). Lúc nghe bà ru, cứ nghĩ đến những đêm bà bế tớ đi rong trong nhà cho tớ ngủ, nghĩ đến bố mẹ tớ lặn lội kiếm tiền là thấy thương. Không hiểu sao còn bé mà tớ đã nghĩ như một… thằng bé.

Lớn lên, tớ đọc tương đối nhiều (tuy hiểu thì tương đối ít), thấy rằng mình có vẻ thiên về phương Đông hơn phương Tây, thiên về Phật, Lão hơn Thiên Chúa, dù nền giáo dục mà tớ nằm lọt thỏm phía trong là nền tây học. Đi lẫng bẫng trong không khí dân gian và truyền thống dường như càng ngày càng gần gũi hơn.

Không, tớ không già. Càng không già vì thích những gì chỉ người già mới “thường” thích, như ca trù, hay xẩm, hay nhạc cổ điển. Mấy trăm năm trước, trước khi già, những Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Dương Khuê abc cũng đều là người trẻ cơ mà (vô phép các cụ, câu này của tớ hơi xấc). Tớ cũng vẫn nghe Pop, rock như thường đấy chứ. Chỉ có món nhạc trẻ VN là chịu không nuốt được.

Hiểu vì sao bọn trẻ con bây giờ không đến với ca trù rồi. Vì từ bé, không ai hát ru cho chúng nó ngủ cả !

Được về và được lên

Hé hé, hôm nay tớ có một phát được về và một phát được lên.

Quả thứ nhất là quả về quê. Tớ về quê giỗ ông nội tớ. Ông nội tớ mất từ đợt giáp tết từ cách đây hơn chục năm, từ khi tớ còn bé tí, giờ chịu không nhớ được mặt ông nữa. Chỉ nhớ ông có râu dài dài.

Hồi bé, chả hiểu lí do lí trấu gì mà tớ rất ghét ăn thịt gà. Chắc là ngại gặm xương và bẩn tay. Thế mà về quê thì chỉ có gà là món chủ lực, vì hồi ấy còn thiếu thốn, thịt gà là món đặc biệt người quê đãi khách. Mỗi lần tớ về, ông tớ ra tận đầu làng đón, rồi bế về tận nhà. Lần đầu tiên tớ dám chén thịt gà một cách nhiệt tình cũng là nhờ ông. Hôm ấy tớ lên Hà Nội, ông còn gửi theo 2 cái tỏi gà. Về đến nhà, lại một lần nữa không hiểu sao tớ lại thấy thèm thịt gà, và sau khi chén xong cái đùi gà thứ nhất thì tớ phát hiện ra nó phải ngon bằng mấy KFC í. Thế là cái đùi gà thứ hai tiếp tục ra đi, còn bố mẹ tớ ngồi nhìn + nhịn. Từ đó tớ mới bắt đầu biết ăn thịt gà.

Bố tớ kể hồi xưa ông tớ nghiêm + nóng tính lắm. Đi chăn vịt mà để mất vịt thế nào cũng ăn đòn. Học hành vớ vẩn thế nào cũng bị oánh. Giờ ngôn ngữ hiện đại gọi ông tớ là kẻ bạo hành đấy. Thế mà cô, các chú, các bác tớ, ai cũng nên người. À quên, ngoài cô, chú, bác, bố tớ cũng nên người nữa.

Ông tớ mất trong một lần đi mua trâu. Lúc đưa ông về với đất, người ta đến đưa đông lắm. Người ta khóc sụt sùi. Còn tớ ngơ ngác không hiểu vì sao họ khóc. Tớ còn quá bé để hiểu được thế nào là mất đi một người thân.

Hôm nay về giỗ ông, đúng món chủ đạo của dân Vân Đình quê tớ, đấy là thịt chó và rượu quê nút lá chuối. Hic, hôm nay lại ngồi đúng mâm toàn các anh các chú uống rượu như uống trà đá. Mà đại khái là trí nhớ tớ kém nên không nhớ nổi ai với ai, thấy một ông già già, phi ra chào bác thì ông í lại cúi rạp xuống chào tớ mà rằng: “Chú lại về ạ !”. Cho nên ngồi giữa một nhóm họ hàng vừa quen vừa không nhớ, tớ đã bị ép uống rượu. Bố khỉ, các món rượu í hình như tên là Thánh Vật thì phải, lúc phê phê tê tê tớ nhớ mỗi chữ Thánh. Nặng như chì, tớ chỉ nâng chén được có 2 nhát là đã thấy buồn ngủ rồi. Thế mà mọi người vẫn cứ ép uống. Anh tớ lè nhè: “Mày khinh anh à ?”. Tớ lấy cớ say, vội vàng lè nhè đáp lại: “Vầng, em khinh anh !”. May mà mọi người nghĩ tớ say thật nên không tính sổ, không thì tớ đã bay dính tường rồi. Kết quả là tớ hạ cánh an toàn trong khi các anh, các chú ngồi quanh gục hết.

Quên, đấy mới là chuyện về quê. Còn chuyện lên đại í nó là thế này. Tình hình là hôm nay tớ đến join in buổi biểu diễn của Ca trù Thăng Long, thế là được chương trình “Tôi 20” phỏng một tí vấn. Tình hình là tớ sẽ lên hình vào một chủ nhật nào đó trên một kênh nào đó, có lẽ là VTC nào đó. Hic, bạn nào biết cmt cho tớ cái giờ phát với kênh phát chương trình đấy với, tớ còn ngắm lại cái mặt tớ. Chứ lúc bị hỏi tớ chả hiểu họ hỏi gì, cứ mặt đỏ phừng phừng nói liên tùng tục, nói xong chả hiểu mình nói gì luôn.

Thế là xong một cái chủ nhật.

——————————–
Update: hóa ra cái Tôi 20 nó phát vào20h30 Chủ nhật ngày 27.1.08 trên kênh VTC4. Hic hic ặc ặc, nhà mình dùng truyền hình cáp, làm gì có VTC. TV online cũng cóc xem được đúng cái kênh này trong khi mấy kênh khác đều ngon lành. Chả lẽ lại sang nhà hàng xóm xem nhờ ? Mà hàng xóm nhà tớ toàn dùng truyền hình cáp cả